مقاومت به انسولین چیست؟
انسولین هورمونی است که به سلولهای بدن (بهخصوص سلولهای عضله، کبد و بافت چربی) میگوید گلوکز را از خون بگیرند و مصرف یا ذخیره کنند.
وقتی دچار مقاومت به انسولین میشویم، این سلولها به پیام انسولین کمتوجه میشوند؛ در نتیجه برای انجام همان کار، بدن باید انسولین بیشتری ترشح کند. این «فشار کاری» اول با هایپرانسولینمی (انسولین بالاتر از حد معمول) جبران میشود، اما بهمرور میتواند به قند خون بالا، پیشدیابت و دیابت نوع ۲ برسد.
چرا اتفاق میافتد؟ (به زبان ساده ولی دقیق)
• چربی احشایی (شکمی): چربیهای داخل شکم اسیدهای چرب آزاد و مواد التهابی ترشح میکنند؛ این مواد مسیر پیامرسانی انسولین را مختل میکنند.
• کبد چرب (NAFLD): کبد در برابر انسولین مقاوم میشود و قند میسازد حتی وقتی لازم نیست؛ بنابراین قند ناشتا بالا میرود.
• عضله: ورود گلوکز به عضله کم میشود؛ بعدِ غذا قند خون بالاتر میماند.
• التهاب و استرس اکسیداتیو: مواد التهابی (سایتوکینها) و رادیکالهای آزاد، مولکولهای درونسلولی مسیر انسولین را دچار اختلال میکنند.
• ژنتیک و هورمونها: زمینه ارثی، سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS)، و هورمونهای استرس (کورتیزول) اثرگذارند.
• کمتحرکی و خواب ناکافی: فعالیت کم و خواب کوتاه/بیکیفیت حساسیت به انسولین را کاهش میدهد.
• داروها و عوامل دیگر: برخی داروهای هورمونی/استروییدی، سیگار، الکل.
چه کسانی در معرض خطرند؟
- دور کمر زیاد / چاقی شکمی
- سابقه خانوادگی دیابت نوع ۲
- کمتحرکی، رژیم پرقند و نوشیدنیهای شیرین
- کبد چرب غیرالکلی، فشار خون بالا، تریگلیسرید بالا و HDL پایین (اجزای سندرم متابولیک)
- PCOS در زنان، آپنه خواب، افزایش سن
علائم و نشانهها
مقاومت به انسولین اغلب بیعلامت است. نشانههای غیرمستقیم میتواند شامل:
- خستگی بعد از وعدههای پُرکربوهیدرات
- گرسنگی زودرس و ولع شیرینی
- افزایش وزن شکمی
- لکههای تیره و مخملی در چینهای پوستی (آکانتوزیس نیگریکانس)
- آزمایشهای غیرطبیعی: قند ناشتا، تریگلیسرید بالا، HDL پایین، کبد چرب
چگونه تشخیص داده میشود؟
- قند خون ناشتا و قند ۲ ساعت بعد از غذا/OGTT
- HbA1c (میانگین قند ۲–۳ ماه اخیر)
- انسولین ناشتا و شاخص HOMA-IR:
- با واحد mg/dL:
- با واحد mmol/L:
- تفسیر به آزمایشگاه و جمعیت وابسته است؛ معمولاً مقادیر بالاتر از ~2–2.5 نشاندهنده مقاومت بیشتر است (با نظر پزشک تفسیر میشود).
- بررسیهای همراه: پروفایل چربی، آنزیمهای کبدی، دور کمر/BMI، ارزیابی آپنه خواب در موارد لازم.
چرا مهم است؟ (عوارض احتمالی)
- قند خون ناشتا و قند ۲ ساعت بعد از غذا/OGTT
- HbA1c (میانگین قند ۲–۳ ماه اخیر)
- انسولین ناشتا و شاخص HOMA-IR:
- با واحد mg/dL:
- HOMA-IR = (گلوکز ناشتا (mg/dL) × انسولین ناشتا (µU/mL)) / 405
- با واحد mmol/L:
- HOMA-IR = (گلوکز ناشتا (mg/dL) × انسولین ناشتا (µU/mL)) / 22.5
- تفسیر به آزمایشگاه و جمعیت وابسته است؛ معمولاً مقادیر بالاتر از ~2–2.5 نشاندهنده مقاومت بیشتر است (با نظر پزشک تفسیر میشود).
- بررسیهای همراه: پروفایل چربی، آنزیمهای کبدی، دور کمر/BMI، ارزیابی آپنه خواب در موارد لازم.
چرا مهم است؟ (عوارض احتمالی)
- پیشدیابت و دیابت نوع ۲
- کبد چرب غیرالکلی (و در مواردی پیشرفت به NASH)
- بیماریهای قلبی–عروقی (فشار خون، تصلب شرایین)
- ناباروری/بینظمی قاعدگی در PCOS
- نوروپاتی، کاهش انرژی و اختلالات خلقی